Πλήρης ημερών, αλλά και πλήρης αναγνώρισης, έφυγε από τη ζωή χθες, Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου 2026, σε ηλικία 99 ετών, η ιστορικός‑βυζαντινολόγος και πανεπιστημιακός Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ. Η είδηση του θανάτου της προκάλεσε βαθιά θλίψη στον πνευματικό κόσμο της Ελλάδας και της Ευρώπης, καθώς η απώλειά της θεωρείται ορόσημο για τον χώρο των γραμμάτων και της ιστορικής επιστήμης. Υπήρξε μια από τις πλέον εμβληματικές μορφές της ελληνικής και ευρωπαϊκής διανόησης, με πλούσιο συγγραφικό έργο για το Βυζάντιο, έντονη δημόσια παρουσία και λόγο πάντα τεκμηριωμένο, αυστηρό και ταυτόχρονα βαθιά ανθρώπινο.

Η πρώτη γυναίκα πρύτανης στη Σορβόννη
Η Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ κατέκτησε μια σειρά από «πρωτιές» που σημάδεψαν την ακαδημαϊκή ιστορία. Το 1967 έγινε η πρώτη γυναίκα που ανέλαβε την προεδρία του Τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, ανοίγοντας τον δρόμο για τις γυναίκες στην ακαδημαϊκή ιεραρχία. Το 1976 εξελέγη πρύτανης στο Πανεπιστήμιο Paris I Panthéon‑Sorbonne, η πρώτη γυναίκα στην 700χρονη ιστορία του ιδρύματος, αλλά και η πρώτη γυναίκα παγκοσμίως που κατέλαβε τέτοια θέση σε διεθνώς αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο.

Αργότερα, από το 1982 έως το 1989, διετέλεσε πρύτανης της Ακαδημίας και καγκελάριος των Πανεπιστημίων του Παρισιού, επιβεβαιώνοντας τη διεθνή της ακτινοβολία και την εμπιστοσύνη που της έδειξε η γαλλική ακαδημαϊκή κοινότητα.

Από τον Βύρωνα στη διεθνή καταξίωση
Γεννημένη στην Αθήνα στις 29 Αυγούστου 1926 από Μικρασιάτες γονείς, η Γλύκατζη‑Αρβελέρ μεγάλωσε σε μια προσφυγική οικογένεια στον Βύρωνα. Σε ηλικία μόλις έξι ετών εκφωνούσε τους πρώτους της πολιτικούς λόγους στη γειτονιά της, διαβάζοντας μια εφημερίδα ανάποδα υπέρ του Βενιζέλου. Στα 14 της εντάχθηκε στην Αντίσταση, αναλαμβάνοντας τη μεταφορά μηνυμάτων για την ΕΠΟΝ, ενώ στα Δεκεμβριανά ακολούθησε τον ΕΛΑΣ Αθηνών στην υποχώρηση από την Αττική.

Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και εργάστηκε στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, ερευνώντας τη Μικρά Ασία και την Καππαδοκία. Αμέσως μετά τον πόλεμο, η βασίλισσα Φρειδερίκη την προσέλαβε ως γραμματέα σε ίδρυμα για άπορα παιδιά, αναγνωρίζοντας την αριστεία της, παρά τις πολιτικές της πεποιθήσεις.

Το 1953 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι για μεταπτυχιακές σπουδές στην École des Hautes Études. Το 1960 ανακηρύχθηκε Διδάκτωρ Ιστορίας και το 1966 Διδάκτωρ Γραμμάτων (Docteur ès Lettres), με τη διατριβή της «Βυζάντιο και Θάλασσα», που εκδόθηκε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις της Γαλλίας.

Το έργο της στη βυζαντινολογία και οι διεθνείς ρόλοι
Η Γλύκατζη‑Αρβελέρ θεωρείται μία από τις κορυφαίες βυζαντινολόγους διεθνώς. Από το 1955 εργάστηκε στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας (CNRS), όπου το 1964 έγινε διευθύντρια ερευνών. Δίδαξε στη Σορβόννη, διετέλεσε διευθύντρια του Κέντρου Ιστορίας και Πολιτισμού του Βυζαντίου και της Χριστιανικής Αρχαιολογίας, ενώ υπήρξε προσκεκλημένη καθηγήτρια στο Χάρβαρντ.

Παράλληλα, ανέλαβε σημαντικούς διεθνείς ρόλους: επίτιμη πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Βυζαντινών Σπουδών, γενική γραμματέας της Διεθνούς Επιτροπής Ιστορικών Επιστημών, πρόεδρος της Παγκόσμιας Κίνησης Επιστημονικής Ευθύνης (MURS) και εμπειρογνώμονας στην UNESCO.

Στον χώρο του πολιτισμού, διετέλεσε πρόεδρος του Κέντρου Ζορζ Πομπιντού, του Εθνικού Θεάτρου της Ελλάδας, του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και του Διεθνούς Ιδρύματος Dmitri Shostakovich. Υπήρξε επίσης Πρέσβειρα Καλής Θέλησης της UNICEF, επιβεβαιώνοντας την ανθρωπιστική διάσταση της δράσης της.

Τιμητικές διακρίσεις και διεθνής αναγνώριση
Η Γλύκατζη‑Αρβελέρ τιμήθηκε με πλήθος διακρίσεων από τη Γαλλία, την Ελλάδα και πολλές ακόμη χώρες. Από τη Γαλλική Δημοκρατία έλαβε τον Ταξιάρχη της Λεγεώνας της Τιμής, τον Μεγαλόσταυρο του Εθνικού Τάγματος της Τιμής, τον τίτλο του Διοικητή της Τάξης των Ακαδημαϊκών Φοινίκων και τον Ταξιάρχη των Τεχνών και των Γραμμάτων.

Αντίστοιχες τιμές έλαβε από την Ελλάδα, το Μεξικό, το Λουξεμβούργο, την Αυστρία, τη Δανία, την Πορτογαλία, την Ιταλία και την Πολωνική Ακαδημία Επιστημών, ενώ τιμήθηκε και με το Ασημένιο Μετάλλιο του Ολυμπιακού Τάγματος από τη ΔΟΕ. Παράλληλα, ανακηρύχθηκε Επίτιμη Διδάκτωρ κορυφαίων πανεπιστημίων, όπως το Χάρβαρντ, το Λονδίνο, η Θεσσαλονίκη, η Νέα Υόρκη, η Χάιφα και άλλα.

Η φωνή της για τα Γλυπτά του Παρθενώνα και τη ζωή
Μέχρι το τέλος της ζωής της παρέμενε ενεργή στον δημόσιο λόγο. Τον Δεκέμβριο του 2025, σε μία από τις τελευταίες δημόσιες παρεμβάσεις της, μίλησε για τα Γλυπτά του Παρθενώνα, εκφράζοντας την πεποίθηση ότι αργά ή γρήγορα θα επιστρέψουν στην Αθήνα. Είχε δηλώσει χαρακτηριστικά ότι «αν οι Βρετανοί είναι πολιτισμένοι, ναι… νομίζω ότι είναι πολιτισμένοι, άρα ελπίζω ότι αργά ή γρήγορα θα γυρίσουν».

Ως πρόεδρος επιτροπής στη Γαλλία, τόνιζε συχνά ότι η χώρα, που διαθέτει μία μετόπη από τον Παρθενώνα, θα έπρεπε να τη δώσει «για να είναι το παράδειγμα», θέτοντας το ερώτημα ποιος θα κάνει πρώτος το βήμα.

Σε μια άλλη χαρακτηριστική της φράση, μιλώντας για τη ζωή, την είχε ορίσει ως «το μόνο θανάσιμο γεγονός», υπογραμμίζοντας ότι η ζωή γίνεται καλύτερη μόνο με προσωπική προσπάθεια και όχι με αναμονή από το κράτος ή την Ευρώπη.

Η Ελένη Γλύκατζη‑Αρβελέρ αφήνει πίσω της ένα τεράστιο επιστημονικό, πνευματικό και ηθικό αποτύπωμα. Ως ιστορικός, ανανέωσε τη μελέτη του Βυζαντίου. Ως πανεπιστημιακός δάσκαλος, άνοιξε δρόμους για τις γυναίκες στην ακαδημαϊκή ιεραρχία. Ως δημόσια διανοούμενη, υπερασπίστηκε τον ορθό λόγο, το μέτρο και την ευθύνη του επιστήμονα απέναντι στην κοινωνία.

Η παρακαταθήκη της παραμένει ζωντανή και θα συνεχίσει να εμπνέει τις επόμενες γενιές.

Πηγή φωτογραφίας 1: kathimerini.gr
Πηγή φωτογραφίας 2: protothema.gr
Πηγή φωτογραφίας 3: thetoc.gr
Πηγή φωτογραφίας 4: cnn.gr