Για πολλά χρόνια, το πανεπιστημιακό πτυχίο στην Ελλάδα θεωρούνταν βασικό βήμα για την επαγγελματική καταξίωση και την κοινωνική πρόοδο. Οι οικογένειες επένδυαν χρόνο, κόπο και οικονομικούς πόρους, με στόχο την εισαγωγή των παιδιών τους σε ανώτατες σχολές. Ωστόσο, η εικόνα που διαμορφώνεται σήμερα δείχνει ότι το πτυχίο δεν αποτελεί πλέον εγγύηση για επαγγελματική αποκατάσταση. Αντιθέτως, πολλοί νέοι αντιμετωπίζουν την απογοήτευση της ανεργίας ή εργάζονται σε θέσεις που δεν σχετίζονται με το αντικείμενο των σπουδών τους.

Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, η Ελλάδα καταγράφει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά υπερεκπαίδευσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Πάνω από το 35% των νέων απασχολούνται σε επαγγέλματα που δεν απαιτούν πανεπιστημιακή κατάρτιση. Αυτό σημαίνει ότι οι γνώσεις που αποκτήθηκαν κατά τη διάρκεια των σπουδών δεν αξιοποιούνται επαγγελματικά. Η απόσταση ανάμεσα στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση και τις ανάγκες της αγοράς είναι εμφανής. Οι επιχειρήσεις αναζητούν πρακτικές δεξιότητες και επαγγελματική εμπειρία, ενώ τα πανεπιστήμια εξακολουθούν να δίνουν έμφαση στη θεωρητική κατάρτιση, συχνά χωρίς επαφή με τις πραγματικές συνθήκες εργασίας. «Οι φοιτητές μας είναι άριστοι στη θεωρία, αλλά δεν γνωρίζουν πώς λειτουργεί μια επιχείρηση στην πράξη», αναφέρει στο Insideworld η κ.Τεκίδου Δέσποινα πανεπιστημιακή καθηγήτρια Οικονομικών.

Η Ελλάδα διαθέτει από τα υψηλότερα ποσοστά εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση στην Ε.Ε. Αυτό, σε συνδυασμό με την απουσία επαγγελματικού προσανατολισμού, οδηγεί σε υπερπροσφορά πτυχιούχων σε τομείς με περιορισμένη ζήτηση. Ιδιαίτερα στις ανθρωπιστικές και θεωρητικές σχολές, οι απόφοιτοι συχνά βρίσκονται αντιμέτωποι με την ανεργία ή αναγκάζονται να στραφούν σε επαγγέλματα άσχετα με τις σπουδές τους. «Σπούδασα Ιστορία και Αρχαιολογία, αλλά εργάζομαι σε τηλεφωνικό κέντρο. Δεν υπάρχουν ευκαιρίες στον τομέα μου», δηλώνει στο Insideworld η Ελένη Δρίτση 28χρονών από τη Θεσσαλονίκη.

Η ταχύτατη εξέλιξη της τεχνολογίας έχει μεταβάλει τις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας. Η τεχνητή νοημοσύνη, η αυτοματοποίηση και η ψηφιακή μετάβαση δημιουργούν νέες ανάγκες, τις οποίες τα παραδοσιακά πτυχία δεν καλύπτουν επαρκώς. Οι εργοδότες δίνουν πλέον μεγαλύτερη σημασία σε δεξιότητες όπως η ευελιξία, η συνεργασία και η γνώση ψηφιακών εργαλείων. «Δεν μας ενδιαφέρει αν έχει πτυχίο. Μας ενδιαφέρει να μπορεί να δουλέψει σε ευέλικτο περιβάλλον και να χειρίζεται σύγχρονα εργαλεία διαχείρισης έργων», δηλώνει στο Insideworld o κ. Αθανασίου Γεώργιος επικεφαλής νεοφυούς επιχείρησης στην Αθήνα.

Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Σε διεθνές επίπεδο, αρκετές μεγάλες εταιρείες έχουν ανακοινώσει ότι για πολλές θέσεις εργασίας δεν απαιτείται πλέον πανεπιστημιακός τίτλος. Αντί για πτυχία, δίνεται έμφαση σε πρακτική εμπειρία, επαγγελματικό δείγμα δουλειάς και συνεχή επιμόρφωση. Αυτό έχει οδηγήσει σε αλλαγή νοοτροπίας: το πτυχίο δεν θεωρείται πλέον ο μοναδικός δρόμος προς την επαγγελματική επιτυχία. Πολλοί νέοι στρέφονται σε εναλλακτικές μορφές εκπαίδευσης, όπως εντατικά σεμινάρια, διαδικτυακά μαθήματα και εξειδικευμένες πιστοποιήσεις.

Τα αριθμητικά δεδομένα ενισχύουν την εικόνα της κρίσης. Το 2024, η ανεργία στους πτυχιούχους ηλικίας 25–34 ετών στην Ελλάδα έφτασε το 21%, ενώ ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν κάτω από 10%. Περίπου το 37% των νέων εργάζεται σε θέσεις που δεν απαιτούν πανεπιστημιακή μόρφωση. Από το 2010 έως το 2023, περισσότεροι από 500.000 νέοι επιστήμονες εγκατέλειψαν τη χώρα για να εργαστούν στο εξωτερικό. Στη Γερμανία, η επαγγελματική εκπαίδευση συνδέεται άμεσα με την αγορά εργασίας. Στην Ολλανδία, τα πανεπιστήμια συνεργάζονται με επιχειρήσεις για πρακτική άσκηση και έρευνα. Στην Ελλάδα, τέτοιες πρακτικές είναι περιορισμένες.

Η αξία του πτυχίου στην Ελλάδα δεν είναι μόνο εκπαιδευτικό ή οικονομικό ζήτημα. Είναι βαθιά κοινωνικό και πολιτισμικό. Για πολλά χρόνια, η πανεπιστημιακή μόρφωση θεωρούνταν απαραίτητη για την κοινωνική ανέλιξη. Οι γονείς πίεζαν τα παιδιά να σπουδάσουν, συχνά χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το επαγγελματικό μέλλον. Το πτυχίο είχε συνδεθεί με την επιτυχία, ανεξαρτήτως αντικειμένου. Τις δεκαετίες του ’80 και ’90, η Ελλάδα εγκατέλειψε σταδιακά την τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευση, θεωρώντας την υποδεέστερη. Αυτό οδήγησε σε υπερσυγκέντρωση φοιτητών σε θεωρητικές σχολές και σε απαξίωση των τεχνικών επαγγελμάτων.

Σήμερα, η κοινωνία αρχίζει να αμφισβητεί την αξία του πτυχίου. Οι νέοι αντιλαμβάνονται ότι η επαγγελματική πορεία δεν εξαρτάται μόνο από τίτλους σπουδών, αλλά και από δεξιότητες, εμπειρία και προσωπική εξέλιξη. Αυτό προκαλεί αλλαγές στις αντιλήψεις, αλλά και συγκρούσεις ανάμεσα στις γενιές. «Οι γονείς μου ήθελαν να μπω στο πανεπιστήμιο. Δεν με ρώτησαν τι θέλω να κάνω. Τώρα είμαι άνεργος με πτυχίο», λέει ένας 30χρονος από την Πάτρα.

Η εικόνα που προκύπτει είναι ξεκάθαρη. Στην Ελλάδα, το πανεπιστημιακό πτυχίο δεν έχει πια την αξία που είχε παλιότερα. Πολλοί νέοι δυσκολεύονται να βρουν δουλειά στο αντικείμενό τους, ενώ αρκετοί εργάζονται σε θέσεις που δεν απαιτούν σπουδές. Οι αριθμοί δείχνουν υψηλή ανεργία, υπερεκπαίδευση και μαζική φυγή πτυχιούχων στο εξωτερικό. Τα πανεπιστήμια συχνά δεν συνδέονται με την αγορά εργασίας, ενώ η κοινωνία εξακολουθεί να βλέπει το πτυχίο ως μονόδρομο. Όλα αυτά συνθέτουν ένα σύνθετο φαινόμενο που απασχολεί όλο και περισσότερο τους νέους, τις οικογένειες και την εκπαιδευτική κοινότητα.

Πηγή φωτογραφίας 1: topontiki.gr
Πηγή φωτογραφίας 2: fortunegreece.com
Πηγή φωτογραφίας 3: rthess.gr