Η πρόσφατη δημόσια αντιπαράθεση μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας με αφορμή το ευρωπαϊκό πρόγραμμα SAFE επαναφέρει στο προσκήνιο τις ευαίσθητες ισορροπίες στο διπλωματικό πεδίο της Ανατολικής Μεσογείου. Ο Υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, Χακάν Φιντάν, εξέφρασε την άποψη ότι η Ελλάδα επιχειρεί να κυριαρχήσει στο ευρωπαϊκό σύστημα ασφάλειας, γεγονός που προκάλεσε την άμεση αντίδραση του Έλληνα ομολόγου του, Γιώργου Γεραπετρίτη, ο οποίος απέρριψε τις αιτιάσεις, υπογραμμίζοντας τη σταθερή προσήλωση της χώρας στο διεθνές δίκαιο και τις αρχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η αντιπαράθεση ξεκίνησε όταν η Τουρκία διατύπωσε δημόσια ενστάσεις για τον ρόλο της Ελλάδας στο πρόγραμμα SAFE της Ε.Ε., το οποίο αφορά την ενίσχυση της πολιτικής προστασίας και της ασφάλειας των κρατών-μελών. Ο Χακάν Φιντάν υποστήριξε ότι η Αθήνα επιχειρεί να μονοπωλήσει την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας, αποκλείοντας την Τουρκία από κρίσιμες πρωτοβουλίες. Ο Γεραπετρίτης απάντησε ότι η Ελλάδα δεν καθορίζει τη στάση της με βάση εξωτερικές πιέσεις και δεν αποδέχεται υποδείξεις, επιμένοντας στην ανεξαρτησία της εξωτερικής της πολιτικής.

Οι δηλώσεις των δύο υπουργών αντανακλούν διαφορετικές στρατηγικές προσεγγίσεις. Η Τουρκία επιχειρεί να παρουσιάσει την Ελλάδα ως εμπόδιο στην περιφερειακή συνεργασία, ενώ η Αθήνα απαντά με έμφαση στον θεσμικό της ρόλο εντός της Ε.Ε. Η φρασεολογία του Γεραπετρίτη δείχνει ότι η Ελλάδα δεν προτίθεται να υποχωρήσει σε πιέσεις, ενώ η Τουρκία επιλέγει να διεθνοποιήσει τη διαμαρτυρία της, απευθυνόμενη εμμέσως προς τις Βρυξέλλες.

Η αντιπαράθεση εντάσσεται σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο, όπου η Ελλάδα επιδιώκει να ενισχύσει τη θέση της ως πυλώνας σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο, ενώ η Τουρκία προσπαθεί να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Το πρόγραμμα SAFE, αν και τεχνικό, αποκτά συμβολική σημασία: η συμμετοχή ή ο αποκλεισμός της Τουρκίας αντανακλά τις πολιτικές ισορροπίες και τις σχέσεις εμπιστοσύνης με την Ε.Ε. Η Αθήνα, με την ενεργή συμμετοχή της, στέλνει μήνυμα ότι η ασφάλεια της περιοχής δεν μπορεί να οικοδομηθεί με μονομερείς πρακτικές ή παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου.

Αναλυτές διεθνών σχέσεων εκτιμούν ότι η στάση της Τουρκίας εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική πίεσης προς την Ε.Ε., με στόχο την αναβάθμιση της γεωπολιτικής της θέσης. Σύμφωνα με τον καθηγητή Κωνσταντίνο Φίλη, η Τουρκία επιδιώκει να εμφανιστεί ως αδικημένος εταίρος, ενώ η Ελλάδα αξιοποιεί την ευρωπαϊκή της ταυτότητα για να ενισχύσει τη θεσμική της θωράκιση. Παράλληλα, πρώην διπλωμάτες υπογραμμίζουν ότι η Αθήνα οφείλει να διατηρήσει την ψυχραιμία της και να συνεχίσει να επενδύει στον διάλογο, χωρίς να υποχωρεί σε στρατηγικά ζητήματα.

Το SAFE (Security Assistance Framework for Europe) είναι ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα που στοχεύει στην ενίσχυση της πολιτικής προστασίας, της διαχείρισης κρίσεων και της ασφάλειας των πολιτών. Περιλαμβάνει δράσεις για την αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών, κυβερνοαπειλών και γεωπολιτικών κρίσεων. Η Ελλάδα συμμετέχει ενεργά, έχοντας αναλάβει ρόλο-κλειδί στον συντονισμό δράσεων στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Η Τουρκία, αν και γειτονική χώρα, δεν έχει ενταχθεί πλήρως στο πρόγραμμα, γεγονός που προκαλεί αντιδράσεις από την Άγκυρα.

Η αντιπαράθεση γύρω από το SAFE δεν είναι μεμονωμένη. Στο παρελθόν, η Τουρκία έχει εκφράσει αντίστοιχες ενστάσεις για την ελληνική συμμετοχή σε ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα, όπως το PESCO και το FRONTEX. Κάθε φορά, η Αθήνα απαντά με έμφαση στον θεσμικό της ρόλο και την προσήλωση στις ευρωπαϊκές αρχές. Οι συγκρίσεις με προηγούμενα επεισόδια δείχνουν ότι η Τουρκία ακολουθεί μια σταθερή στρατηγική αμφισβήτησης, ενώ η Ελλάδα επιλέγει την θεσμική απάντηση και την ενίσχυση της διεθνούς νομιμότητας.

Η επανεμφάνιση του τουρκικού ερευνητικού πλοίου «Πίρι Ρέις» στο Αιγαίο, με νέα οδηγία προς ναυτιλλομένους (NAVTEX) για έρευνες σε περιοχές κοντά στη Λέσβο και τη Χίο, προκαλεί ανησυχία στην Αθήνα. Παρότι το σκάφος δεν διαθέτει προηγμένες δυνατότητες, η παρουσία του έχει ιστορικό συμβολισμό και θεωρείται πολιτικό μήνυμα από την Άγκυρα. Η Ελλάδα παρακολουθεί στενά την πορεία του, ενώ διπλωματικές πηγές εκτιμούν ότι πρόκειται για προσπάθεια επαναφοράς των διεκδικήσεων σε θαλάσσιες ζώνες.

Ταυτόχρονα, η πρόταση του Ισραήλ για την εγκατάσταση του αντιαεροπορικού συστήματος Spyder στην Ελλάδα έχει προκαλέσει αντιδράσεις από την Τουρκία. Το σύστημα θεωρείται ιδιαίτερα αποτελεσματικό στην αντιμετώπιση μη επανδρωμένων αεροσκαφών, κάτι που ανησυχεί την Άγκυρα λόγω της εκτεταμένης χρήσης UAV στις επιχειρήσεις της. Η Αθήνα βλέπει την πρόταση ως ευκαιρία ενίσχυσης της αμυντικής της θωράκισης, ενώ η Τουρκία εκφράζει φόβους για περιορισμό των επιχειρησιακών της δυνατοτήτων στο Αιγαίο.

Η αντιπαράθεση που έχει προκύψει γύρω από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα SAFE, σε συνδυασμό με τις πρόσφατες κινήσεις στο Αιγαίο και τις εξελίξεις στον τομέα της αμυντικής συνεργασίας της Ελλάδας με τρίτες χώρες, καταδεικνύει τη σύνθετη φύση των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Η ελληνική πλευρά διατηρεί σταθερή προσήλωση στον θεσμικό της ρόλο εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ η τουρκική διπλωματία επιδιώκει την ενίσχυση της παρουσίας της σε περιφερειακά σχήματα ασφάλειας.

Το προσεχές διάστημα αναμένεται να επηρεαστεί από τις επιλογές των δύο πλευρών σε επίπεδο στρατηγικής και διπλωματικής διαχείρισης. Η τρέχουσα συγκυρία χαρακτηρίζεται από αυξημένη γεωπολιτική κινητικότητα, γεγονός που καθιστά αναγκαίο τον συντονισμό σε διεθνές επίπεδο και την προσήλωση σε θεσμικές διαδικασίες.

Η πορεία των διμερών σχέσεων κατά το 2025 εκτιμάται ότι θα εξαρτηθεί από τις εξελίξεις σε ζητήματα ασφάλειας, περιφερειακής συνεργασίας και συμμετοχής σε ευρωπαϊκά προγράμματα, με το ενδεχόμενο διατήρησης της σταθερότητας ή εμφάνισης νέων εστιών έντασης να παραμένει ανοιχτό.

Πηγή φωτογραφίας 1: tovima.gr
Πηγή φωτογραφίας 2: parapolitika.gr
Πηγή φωτογραφίας 3: in.gr