Ο κόσμος έχει περάσει αθόρυβα σε μια νέα, επικίνδυνη φάση: την εποχή της «παγκόσμιας χρεοκοπίας του νερού». Αυτό είναι το κεντρικό, σκληρό μήνυμα της νέας εμβληματικής έκθεσης του ΟΗΕ, με τίτλο «Global Water Bankruptcy: Living Beyond Our Hydrological Means in the Post-Crisis Era», που παρουσιάστηκε στα Ηνωμένα Έθνη και υπογράφεται από τον καθηγητή Καβέχ Μαντανί και ομάδα επιστημόνων του Ινστιτούτου Υδάτων, Περιβάλλοντος και Υγείας του Πανεπιστημίου του ΟΗΕ (UNU-INWEH).

Τι σημαίνει «υδατική χρεοκοπία»
Η έκθεση εισάγει τον όρο «παγκόσμια υδατική χρεοκοπία» για να περιγράψει μια μόνιμη, συστημική αποτυχία: έχουμε καταναλώσει και καταστρέψει τόσο μεγάλο μέρος του φυσικού «κεφαλαίου» του νερού, ώστε πολλά υδρολογικά συστήματα δεν μπορούν πλέον να επιστρέψουν σε μια ιστορική «κανονικότητα». Δεν μιλάμε πια για μια κρίση που μπορεί να ξεπεραστεί, αλλά για μια μετα-κρίση κατάσταση, όπου η ζημιά σε πολλές λεκάνες απορροής και υδροφορείς είναι σε μεγάλο βαθμό μη αναστρέψιμη.

Ο Μαντανί το περιγράφει ως μια δυσάρεστη αλήθεια: «πολλά κρίσιμα υδατικά συστήματα είναι ήδη χρεοκοπημένα». Η κατάσταση είναι εξαιρετικά κρίσιμη, τονίζει, γιατί κανείς δεν γνωρίζει πότε ακριβώς μπορεί να καταρρεύσει ολόκληρο το σύστημα, με συνέπειες που δεν θα περιοριστούν σε μια περιοχή, αλλά θα διαχυθούν σε αγορές, κοινωνίες και γεωπολιτικές ισορροπίες σε όλο τον πλανήτη.

Όχι μόνο ξηρασία: η λογιστική του νερού
Η «υδατική χρεοκοπία» δεν έχει να κάνει απλώς με το αν μια χώρα φαίνεται υγρή ή ξηρή. Πρόκειται για ισορροπία, λογιστική και βιωσιμότητα: για το αν αντλούμε και ρυπαίνουμε περισσότερο νερό από όσο μπορεί να ανανεωθεί με φυσικό τρόπο κάθε χρόνο. Ακόμη και περιοχές που πλήττονται από πλημμύρες μπορεί να βρίσκονται σε υδατική χρεοκοπία, αν υπερβαίνουν διαρκώς το ετήσιο «υδάτινο εισόδημά» τους, αντλώντας από αποθέματα που δεν αναπληρώνονται.

Η έκθεση διαπιστώνει ότι πολλές κοινωνίες εδώ και δεκαετίες χρησιμοποιούν το νερό ταχύτερα από ό,τι μπορεί να ανανεωθεί, ενώ παράλληλα υπερεκμεταλλεύονται ή καταστρέφουν μακροπρόθεσμα αποθέματα σε υδροφόρους ορίζοντες και υγροτόπους. Το αποτέλεσμα είναι μια συσσωρευμένη «τρύπα» στον υδατικό ισολογισμό του πλανήτη, αντίστοιχη με μια οικονομική χρεοκοπία, αλλά με πολύ βαθύτερες οικολογικές και κοινωνικές συνέπειες.

Τα ανησυχητικά στοιχεία: λίμνες, ποτάμια, υγρότοποι, παγετώνες

Η εικόνα που σκιαγραφεί η έκθεση είναι ζοφερή:

• Μείωση νερού σε λίμνες: Το 50% των μεγάλων λιμνών του πλανήτη έχει χάσει σημαντικό μέρος του νερού του από τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Περίπου το 25% της ανθρωπότητας εξαρτάται άμεσα από αυτές τις λίμνες για νερό, τροφή ή ενέργεια.
• Ποτάμια που δεν φτάνουν στη θάλασσα: Δεκάδες μεγάλα ποτάμια, όπως ο Κολοράντο στις ΗΠΑ και το σύστημα Murray–Darling στην Αυστραλία, δεν φτάνουν πλέον στη θάλασσα για μέρος του χρόνου, λόγω υπεράντλησης και εκτροπών για άρδευση και άλλες χρήσεις.
• Εξαφάνιση υγροτόπων: Περίπου 410 εκατομμύρια εκτάρια φυσικών υγροτόπων—έκταση σχεδόν ίση με το μέγεθος της Ευρωπαϊκής Ένωσης—έχουν χαθεί τις τελευταίες πέντε δεκαετίες, με τεράστιες επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα, στην αποθήκευση νερού και στην προστασία από πλημμύρες.
• Απώλεια παγετώνων: Η παγκόσμια απώλεια παγετώνων από τη δεκαετία του 1970 έχει αυξηθεί κατά περίπου 30%, μειώνοντας ένα από τα σημαντικότερα «ταμιευτήρια» γλυκού νερού του πλανήτη και επιδεινώνοντας τις εποχικές ανισορροπίες παροχής νερού.
• Υδροφορείς σε πτώση: Το 70% των κύριων υδροφορέων παγκοσμίως παρουσιάζει μακροπρόθεσμη πτωτική τάση, ενώ η αλάτωση έχει βλάψει περίπου 100 εκατομμύρια εκτάρια αρόσιμης γης, υπονομεύοντας τη γεωργική παραγωγή.

Παράλληλα, η κλιματική κρίση λειτουργεί ως επιταχυντής: λιώνει παγετώνες, εντείνει τις εναλλαγές μεταξύ ξηρών και υγρών περιόδων, προκαλεί ακραία φαινόμενα και κάνει τα ήδη ευάλωτα συστήματα ακόμη πιο ασταθή.

Η γεωργία, η τροφή και η παγκόσμια αλληλεξάρτηση
Περίπου το 70% του γλυκού νερού που αντλεί ο άνθρωπος χρησιμοποιείται στη γεωργία. Ωστόσο, εκατομμύρια αγρότες προσπαθούν να παράγουν περισσότερη τροφή από πηγές νερού που συρρικνώνονται, ρυπαίνονται ή εξαφανίζονται. Η έκθεση επισημαίνει ότι πάνω από το μισό της παγκόσμιας παραγωγής τροφίμων προέρχεται από περιοχές όπου τα αποθέματα νερού μειώνονται ή είναι ασταθή.

Αυτό σημαίνει ότι η υδατική χρεοκοπία δεν είναι μια σειρά από απομονωμένες τοπικές κρίσεις, αλλά ένας κοινός, παγκόσμιος κίνδυνος. Όταν η έλλειψη νερού υπονομεύει τη γεωργία σε μια περιοχή, οι επιπτώσεις διαχέονται στις παγκόσμιες αγορές, στις τιμές των τροφίμων, στην πολιτική σταθερότητα και στην επισιτιστική ασφάλεια αλλού. Η χρεοκοπία νερού στην Ινδία ή στο Πακιστάν, για παράδειγμα, επηρεάζει τις εξαγωγές ρυζιού σε πολλές περιοχές του κόσμου, με άμεσες συνέπειες για εκατομμύρια καταναλωτές.

Ακόμη και χώρες με υγρό κλίμα, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, θεωρούνται ευάλωτες, επειδή εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενα τρόφιμα και προϊόντα που απαιτούν μεγάλες ποσότητες νερού για την παραγωγή τους. Η «εισαγόμενη» υδατική χρεοκοπία γίνεται έτσι αόρατη αλλά υπαρκτή απειλή.

Κοινωνικές εντάσεις, «ημέρες μηδέν» και βυθιζόμενες πόλεις
Η έκθεση προειδοποιεί ότι η υδατική χρεοκοπία δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά και σοβαρή απειλή για την κοινωνική συνοχή και την ειρήνη. Οι συγκρούσεις για το νερό έχουν αυξηθεί σημαντικά από το 2010, καθώς κοινότητες, περιφέρειες και χώρες ανταγωνίζονται για ολοένα και πιο περιορισμένους πόρους.

Τα φαινόμενα «ημέρας μηδέν», όπου πόλεις μένουν χωρίς νερό, πληθαίνουν. Η Τσενάι στην Ινδία είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα πόλης που βρέθηκε αντιμέτωπη με την εξάντληση των αποθεμάτων νερού, ενώ παρόμοιοι κίνδυνοι έχουν καταγραφεί και σε άλλες μητροπόλεις. Παράλληλα, περίπου 2 δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε εδάφη που βυθίζονται, καθώς καταρρέουν οι υπεραντλημένοι υδροφόροι ορίζοντες κάτω από τις πόλεις και τις αγροτικές περιοχές.

Συνολικά, το 75% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε χώρες που χαρακτηρίζονται ως ανασφαλείς ή κρίσιμα ανασφαλείς όσον αφορά το νερό. Η «κόκκινη ζώνη» του υδατικού ρίσκου καλύπτει πλέον την πλειονότητα της ανθρωπότητας.

Η κριτική στην τρέχουσα παγκόσμια ατζέντα για το νερό
Η έκθεση είναι ιδιαίτερα αιχμηρή απέναντι στην τρέχουσα παγκόσμια ατζέντα για το νερό, η οποία επικεντρώνεται κυρίως στην πρόσβαση σε πόσιμο νερό, στην υγιεινή και σε βελτιώσεις της αποδοτικότητας. Αυτά παραμένουν κρίσιμα, αλλά, σύμφωνα με τους συντάκτες, δεν επαρκούν πλέον για να αντιμετωπίσουν τη νέα πραγματικότητα της υδατικής χρεοκοπίας.

Οι επιστήμονες καλούν σε μια «θεμελιώδη επανεκκίνηση» της παγκόσμιας πολιτικής για το νερό, με τρεις βασικούς άξονες:

• Επίσημη αναγνώριση της υδατικής χρεοκοπίας ως νέας κατάστασης, πέρα από τους όρους «υδατική κρίση» ή «υδατική πίεση».
• Αντιμετώπιση του νερού ως ταυτόχρονα περιορισμού και ευκαιρίας για την επίτευξη κλιματικών και αναπτυξιακών στόχων, ενσωματώνοντας το νερό στον πυρήνα της κλιματικής πολιτικής.
• Ενσωμάτωση της παρακολούθησης της υδατικής χρεοκοπίας σε ένα παγκόσμιο πλαίσιο, με συστηματική συλλογή δεδομένων, διαφάνεια και κοινά κριτήρια αξιολόγησης.

Η πρόκληση είναι διπλή: να σταματήσει η περαιτέρω «εκκαθάριση» του φυσικού κεφαλαίου του νερού και, ταυτόχρονα, να προσαρμοστούν οι κοινωνίες σε μια νέα πραγματικότητα, όπου πολλά συστήματα δεν θα επανέλθουν ποτέ στην προηγούμενη κατάσταση. Η έκθεση καλεί τους ηγέτες να εγκαταλείψουν την ψευδαίσθηση ότι βρισκόμαστε απλώς σε μια προσωρινή κρίση και να υιοθετήσουν μια ειλικρινή, επιστημονικά τεκμηριωμένη προσαρμογή σε έναν κόσμο υδατικής χρεοκοπίας.

Πηγή φωτογραφίας 1: world-today-journal.com
Πηγή φωτογραφίας 2: ertnews.gr
Πηγή φωτογραφίας 3: kathimerini.gr
Πηγή φωτογραφίας 4: efsyn.gr
Πηγή φωτογραφίας 5: euronews.com