Η Wikipedia συμπληρώνει 25 χρόνια λειτουργίας και ο ιδρυτής της, Jimmy Wales, παραμένει ακλόνητος: ακόμη κι αν γυρνούσε τον χρόνο πίσω, δεν θα άλλαζε τίποτα. Η διαδικτυακή εγκυκλοπαίδεια που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος αναζητά και καταναλώνει πληροφορίες, γεννήθηκε από μια ιδέα που κυοφορήθηκε πολύ πριν γίνει πραγματικότητα.

Από το «Μανιφέστο του Emacs» στη σύλληψη της Wikipedia
Η αρχική σπίθα άναψε στο Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα, όταν ο μεταπτυχιακός τότε Wales ήρθε σε επαφή με το «Μανιφέστο του Emacs» του Richard Stallman, το οποίο προωθούσε το ελεύθερο λογισμικό και μια οικονομία διαμοιρασμού. Εξίσου καθοριστικό υπήρξε το δοκίμιο του Friedrich Hayek «Η χρήση της γνώσης στην κοινωνία», που υποστήριζε ότι κάθε άτομο κατέχει μόνο ένα μικρό μέρος της συνολικής γνώσης και ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται καλύτερα από εκείνους που διαθέτουν τοπική γνώση, όχι από μια κεντρική αρχή. Αυτές οι ιδέες διαμόρφωσαν το πλαίσιο μέσα στο οποίο ο Wales οραματίστηκε τη Wikipedia.

Από την τεχνο-αισιοδοξία στα 7+ εκατομμύρια λήμματα
Σύμφωνα με το Economist, η Wikipedia έχει τις ρίζες της στην τεχνο-αισιοδοξία των τελευταίων χρόνων του 20ού αιώνα, όταν επικρατούσε η πίστη ότι οι υπολογιστές μπορούσαν να λειτουργήσουν ως εργαλεία απελευθέρωσης, εκπαίδευσης και διαφώτισης. Είκοσι πέντε χρόνια μετά, η εγκυκλοπαίδεια αριθμεί πάνω από επτά εκατομμύρια λήμματα και αποτελεί έναν από τους πιο δημοφιλείς προορισμούς για όσους αναζητούν πληροφορίες στο διαδίκτυο.

Το Wikimedia Foundation και η λειτουργία της Wikipedia
Το εγχείρημα υποστηρίζεται από το Wikimedia Foundation, έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό με έδρα το Σαν Φρανσίσκο και περίπου 700 εργαζόμενους. Παρά την επαγγελματική υποδομή, η Wikipedia εξακολουθεί να βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε άμισθους εθελοντές που γράφουν και επιμελούνται τα λήμματα, ακολουθώντας κανόνες που έχει διαμορφώσει η ίδια η κοινότητα.

Η κοινότητα και η κουλτούρα της συνεργασίας
Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι συνεισφέρουν κάθε μήνα, τηρώντας διαδικασίες που έχουν στόχο να επιλύουν διαφωνίες, να περιορίζουν την αυτοπροβολή και να επιτυγχάνουν συναίνεση. Η κοινότητα λειτουργεί ως ένας αυτορρυθμιζόμενος μηχανισμός που διασφαλίζει την ποιότητα και την ισορροπία των λημμάτων.

Στην Ελλάδα, το φαινόμενο έχει γίνει ακόμη και meme: η «μεταγραφή» ενός ποδοσφαιριστή μέσω… επεξεργασίας του λήμματός του στη Wikipedia, όπου ο εκάστοτε φίλαθλος προσθέτει την αγαπημένη του ομάδα ως τελευταία ομάδα στο βιογραφικό του παίκτη. Ο Wales το αντιμετωπίζει με χιούμορ, αλλά και με ρεαλισμό: «Δεν χρειάζεται να είσαι ειδικός για να γράψεις ένα λήμμα στη Wikipedia», λέει, τονίζοντας όμως ότι το ερασιτεχνικό πάθος μπορεί να αποτελέσει εξαιρετική αφετηρία, αρκεί να συνοδεύεται από σωστή τεκμηρίωση.

Η «φωνή της Wikipedia» και η πρόκληση της ουδετερότητας
Η Wikipedia προσπαθεί να παρουσιάζει ισορροπημένες απόψεις, αλλά αυτό αποτελεί διαρκή πρόκληση. Η λεγόμενη «φωνή της Wikipedia» χρησιμοποιείται μόνο όταν υπάρχει συναίνεση τόσο στις πηγές όσο και στην κοινότητα των συντακτών. Η πολυπλοκότητα φαίνεται σε ζητήματα όπου διαφορετικές χώρες έχουν διαφορετικές ιστορικές αφηγήσεις — όπως το ποιος εφηύρε το αεροπλάνο: οι αγγλόφωνοι λένε «οι αδελφοί Ράιτ», ενώ οι Γάλλοι συχνά αναφέρουν τον Βραζιλιάνο Alberto Santos-Dumont.

Το βιβλίο «The Seven Rules of Trust» και η κρίση εμπιστοσύνης
Στο βιβλίο του «The Seven Rules of Trust», ο Wales εξηγεί πώς η Wikipedia αποτελεί ένα ζωντανό εργαστήριο εμπιστοσύνης. Σε πρόσφατη συνέντευξή του στο Nature, δήλωσε ότι 25 χρόνια μετά «δεν θα άλλαζε τίποτα», επιμένοντας ότι το μοντέλο της Wikipedia εξακολουθεί να έχει βαθύ νόημα σε μια εποχή όπου η δημοκρατία και η εμπιστοσύνη δοκιμάζονται.

Τεχνητή νοημοσύνη, bots και ο κίνδυνος της πειστικής παραπληροφόρησης
Η Wikipedia δεν απαγορεύει τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, αλλά ζητά από τους χρήστες να είναι προσεκτικοί και υπεύθυνοι. Τα κακόβουλα bots εντοπίζονται εύκολα από τον ρυθμό επεξεργασιών και αποκλείονται άμεσα. Ο Wales αναγνωρίζει ότι τα chatbots παράγουν πειστικά κείμενα, κάτι που μπορεί να απειλήσει την εμπιστοσύνη, αλλά βλέπει και θετικές δυνατότητες, όπως η σύνοψη των τεράστιων σελίδων συζήτησης των λημμάτων.

Το Trust Café: ένα νέο κοινωνικό δίκτυο βασισμένο στην εμπιστοσύνη
Ο Wales πειραματίζεται με το Trust Café, ένα νέο κοινωνικό δίκτυο που δίνει προτεραιότητα στην εμπιστοσύνη αντί για την αλληλεπίδραση. Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένα περιβάλλον που ενθαρρύνει ουσιαστικό διάλογο, αντί για την τοξικότητα που συχνά ενισχύουν οι αλγόριθμοι των σημερινών social media.

Ποιον εμπιστεύεσαι; Η ανάγκη για καλύτερα φίλτρα πληροφορίας
Ο Wales τονίζει ότι οι άνθρωποι πρέπει να σκέφτονται όχι μόνο ποιος λέει κάτι, αλλά και πώς και γιατί φτάνει σε αυτούς η πληροφορία. Η τυφλή εμπιστοσύνη σε viral περιεχόμενο είναι επικίνδυνη, ενώ η αξιοπιστία των θεσμών και των ειδικών παραμένει κρίσιμη για ζητήματα όπως τα εμβόλια και η δημόσια υγεία.

25 χρόνια μετά: γιατί ο Wales δεν θα άλλαζε τίποτα
Για τον Wales, η Wikipedia παραμένει ένα από τα πιο φιλόδοξα συλλογικά πειράματα εμπιστοσύνης. Παρά τις ατέλειες, τις διαφωνίες, τα memes και τις ατελείωτες σελίδες συζήτησης, το βασικό της μοντέλο —ανοιχτή συμμετοχή, εθελοντισμός, συναίνεση και διαφάνεια— αποδείχθηκε ανθεκτικό σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία γίνεται όλο και πιο συχνά αντικείμενο χειραγώγησης.

Και ίσως γι’ αυτό, 25 χρόνια μετά, ο ιδρυτής της μπορεί να πει χωρίς δισταγμό: «Δεν θα άλλαζα τίποτα.»

Πηγή φωτογραφίας 1: gettyimages.com
Πηγή φωτογραφίας 2: gazzetta.gr
Πηγή φωτογραφίας 3: in.gr
Πηγή φωτογραφίας 4: oneman.gr