Η εικόνα είναι σχεδόν συμβολική: την ώρα που ηγεσίες σε Λονδίνο, Ουάσιγκτον και αλλού συντονίζουν πολιτικές μέσω ψηφιακών πλατφορμών και εφαρμογών ανταλλαγής μηνυμάτων, ο Βλαντίμιρ Πούτιν παραμένει «άνθρωπος του στιλό και του χαρτιού». Δεν έχει smartphone, χρησιμοποιεί ελάχιστα το Διαδίκτυο και προτιμά τα «κόκκινα τηλέφωνα»–σταθερές, κρυπτογραφημένες γραμμές επικοινωνίας. Σε μια εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) αναδιαμορφώνει οικονομίες, στρατούς και κοινωνίες, η τεχνοφοβία του ρώσου προέδρου δεν είναι απλώς προσωπική ιδιορρυθμία· έχει αρχίσει να κοστίζει στρατηγικά στη Ρωσία.

Από την πρωτοπορία του Γκαγκάριν στην 28η θέση της ΤΝ
Η αντίθεση με τη σοβιετική εποχή είναι εντυπωσιακή. Η Σοβιετική Ένωση επένδυσε συστηματικά στην τεχνολογική πρόοδο: από το πρόγραμμα ηλεκτροδότησης του Λένιν στις αρχές της δεκαετίας του 1920 έως το ιστορικό ταξίδι του Γιούρι Γκαγκάριν στο Διάστημα, η τεχνολογία ήταν κεντρικό εργαλείο εκβιομηχάνισης και ενίσχυσης της ισχύος στον Ψυχρό Πόλεμο. Η Μηχανική, τα Μαθηματικά και οι φυσικές επιστήμες είχαν προτεραιότητα, και μέχρι σήμερα ρώσοι φοιτητές διακρίνονται διεθνώς σε αυτούς τους τομείς.

Ωστόσο, στη νέα «κούρσα εξοπλισμών» της Τεχνητής Νοημοσύνης, η Ρωσία εμφανίζεται ουραγός. Μελέτη που δημοσιεύθηκε από το Πανεπιστήμιο Στάνφορντ κατέταξε 36 χώρες με βάση τη συνολική ισχύ ΤΝ που έχουν αναπτύξει· η Ρωσία βρέθηκε στην 28η θέση, πίσω από όλες τις μεγάλες οικονομίες του κόσμου, αλλά και πίσω από μικρότερες χώρες όπως το Λουξεμβούργο, το Βέλγιο και η Ιρλανδία. Η κατάταξη λαμβάνει υπόψη επενδύσεις σε έρευνα και ανάπτυξη, ανθρώπινο δυναμικό, οικοσύστημα εταιρειών και πανεπιστημιακή αριστεία. Από τις 100 κορυφαίες τεχνολογικές εταιρείες παγκοσμίως, καμία δεν είναι ρωσική, ενώ κανένα ρωσικό πανεπιστήμιο δεν συγκαταλέγεται στα 200 κορυφαία στην ΤΝ.

Το χάσμα έγινε ορατό και σε συμβολικό επίπεδο: σε εκδήλωση τεχνολογίας στη Μόσχα, το πρώτο ανθρωποειδές ρομπότ ΤΝ που παρουσιάστηκε… σωριάστηκε στο έδαφος λίγα δευτερόλεπτα μετά την είσοδό του στη σκηνή. Το στιγμιότυπο λειτούργησε ως αμήχανη μεταφορά για μια χώρα που κάποτε έστελνε ανθρώπους στο Διάστημα, αλλά σήμερα δυσκολεύεται να σταθεί όρθια στην αιχμή της ψηφιακής επανάστασης.

Ο φόβος της ψηφιακής εποχής και ο έλεγχος της πληροφορίας
Η στάση του Πούτιν απέναντι στην ψηφιακή τεχνολογία δεν είναι τυχαία. Ο ίδιος έχει χαρακτηρίσει στο παρελθόν το Διαδίκτυο «έργο της CIA», υποδηλώνοντας ότι το βλέπει πρωτίστως ως απειλή για την ασφάλεια και τη σταθερότητα του καθεστώτος. Σταδιακά, το Κρεμλίνο έχει περιορίσει δραστικά τη χρήση του Διαδικτύου στη Ρωσία, απαγορεύοντας δημοφιλείς πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης όπως το Instagram, το YouTube, το Facebook και το Χ.

Πρόσφατα, ο ρώσος πρόεδρος πρότεινε νέα επέκταση των εξουσιών της FSB, ώστε η υπηρεσία ασφαλείας να μπορεί να διακόπτει κατά βούληση όλες τις μορφές επικοινωνιών στη χώρα. Το μοντέλο θυμίζει το «μπλακάουτ» στο Διαδίκτυο που επέβαλε το καθεστώς του Ιράν για να περιορίσει τη διάδοση εικόνων και βίντεο από διαδηλώσεις. Στη Ρωσία, η χρήση του Διαδικτύου τείνει να μετατραπεί σε «πολυτέλεια», όπως σημειώνει ο οικονομολόγος Βλάντισλαβ Ινοζέμτσεφ, συνιδρυτής του Κέντρου Ανάλυσης και Στρατηγικής στην Ευρώπη. Κατά την εκτίμησή του, η κυβέρνηση καλλιεργεί μια κουλτούρα που αντιτίθεται επιθετικά στην τεχνολογική πρόοδο, ακριβώς επειδή η ψηφιακή σφαίρα μπορεί να λειτουργήσει ως πεδίο αμφισβήτησης της εξουσίας.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη, ως τεχνολογία που βασίζεται σε ανοιχτά δεδομένα, ελεύθερη ροή πληροφορίας και δυναμικά οικοσυστήματα καινοτομίας, βρίσκεται σε ευθεία σύγκρουση με ένα καθεστώς που επιδιώκει αυστηρό έλεγχο του δημόσιου λόγου και της πληροφορίας. Η αντίφαση αυτή διαπερνά ολόκληρη τη ρωσική στρατηγική: από τη μία, αναγνωρίζεται η σημασία της ΤΝ για την ισχύ και την ασφάλεια· από την άλλη, η πλήρης ανάπτυξή της θεωρείται πολιτικά επικίνδυνη.

Στρατιωτική χρήση, προπαγάνδα και το τίμημα της απομόνωσης
Παρά τις επιφυλάξεις του απέναντι στην ευρύτερη ψηφιακή ανάπτυξη, το καθεστώς της Μόσχας εμφανίζεται πρόθυμο να αξιοποιήσει την ΤΝ σε τομείς που θεωρεί «ασφαλείς» ή χρήσιμους για την ισχύ του. Ρομποτικά συστήματα αναπτύσσονται στα μέτωπα της Ουκρανίας, ενώ τεχνολογίες όπως τα deepfakes–πλαστές εικόνες και βίντεο–χρησιμοποιούνται για προπαγανδιστικούς σκοπούς, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.

Ωστόσο, οποιοδήποτε στρατιωτικό ή προπαγανδιστικό όφελος δεν φαίνεται να αντισταθμίζει τις απώλειες που προκαλεί ο πόλεμος στην ευρύτερη τεχνολογική βιομηχανία της χώρας: αποχώρηση ξένων εταιρειών, περιορισμός συνεργασιών, κυρώσεις σε κρίσιμες τεχνολογίες, φυγή ειδικών. Η Ρωσία επιχειρεί να «στρατιωτικοποιήσει» την ΤΝ, αλλά δυσκολεύεται να τη μετατρέψει σε μοχλό ευρύτερης οικονομικής ανάπτυξης.